2

  اگر برای  افلاتون امر خیر و دست یابی به حقیقت در آثار هنری حائز اهمیت است [ اگر چه او آن را مورد تردید قرار می دهد]   اما برای ارسطو لذت و بهره مندی اثر مهم است .  زیبایی شناسی ارسطویی با ترجیح جنس در تقابل انتخاب زیباشناختی ، زیبایی عینی واقعی را از زیبایی یی که تنها به میل مربوط است تشخیص می دهد  !   برای ارسطو امر زیبا صبغه ای از اخلاق را در خود درارد تا آن جا که گاه تمایز امر زیبا و امر اخلاقی در تعریف زیبایی مشکل می شود .  اما با این همه برای ارسطو زیبایی امری ست که با اندازه و نظم قابل سنجش است   ! او در فن شعر می گوید : زیبایی مسئله ی اندازه و نظم است  ! و بر همین نظر است که اعلام می کند موجود زنده برای آن که زیبا باشد باید در اجزاء اش نظمی وجود داشته باشد !

برخلاف افلاتون ارسطو تقلید را امری  غریزی  و طبیعی  برای انسان می شناسد و بر این باور است که با تقلید و باز نمایی از چیزی ما به نوعی لذت می رسیم که اگر با موضوع آشنایی داشته باشیم به کمک تقلید و باز نمایی از آن به حقیقت موضوع می رسیم .   ارسطو در زیبایی شناسی خود با تعریف پذیر کردن تمام جنبه های خلاقیت ذهنی اعم از شعر ، نقاشی ، موسیقی ، تراژدی وکمدی ،  در حقیقت آن دریچه ی گشوده ی افلاتونی را به دری گشاده بر نظریه پردازی در چرایی و کارکرد اثر هنری ـ هنرمندی و تأثیرات احتمالی یا یقینی آن مبدل می سازد .  

بر آیند نظریه ی زیبایی شناسی افلاتونی ـ ارسطویی نظریه ی زیبایی فلوطین است  . فلوطین در تقابل با آن ها به وجود آگاهی زیبایی در ذهن هنرمند پیش از خلق اثر توجه دارد .  او مثال سنگ پیش از تراش و پس از آن را به میان می کشد .  فلوطین به تأسی از ارسطو بر وجه  تناسب و اندازه ی نسبت اجزاء به یک دیگر و نسبت آن ها به کل  نظر دارد . اما برای او خوش آیندی احساسات  و ادراکات حسی از امر زیبا سرانجام به نفی تناسب و اندازه و هماهنگی می انجامد !

می توان گفت  که دریافت فلوطین از زیبایی با ربط آن به روح و جان آدمی و نیز راهبرد آن به آگاهی هم صبغه ای از نوعی دریافت عرفانی و شهودی از زیبایی را در خود درارد و هم این که با یکی انگاشتن زیبایی ونیکی بر وظیفه ی اخلاقی از امر زیبا انگشت می گذارد !    به علاوه که زیبایی در نزد فلوطین جدای از مرتبه ی شهودی و عرفانی اش در" جهان معقول " است که به ادراک می رسد .    با تعریف پذیر کردن خلاقیت های دهنی توسط ارسطو ست که هنر به تعریفی از خود دست می یابد تا بعد ها  "  زیبایی شناسی "  به مقوله ای از مقولات ذهنی تبدیل گردد .         الکساندر گوتلیب باومگارتن با پیش کشیدن

 نظریه ی " هنر آزاد " تفاوت میان زیبایی هنری و زیبایی طبیعی را بیان می کند .  زیبایی هنری و دریافت از آن تبدیل به یکی از اساسی ترین مباحثی می شود که بعد ها و به خصوص پس از دوره ی روشنگری در حیطه ی تفکر تمام فیلسوفان گنجانده می شود و هر فیلسوف و نظریه پرداز زیبایی شناسی و هر منتقد و شاعری و یا هنرمندی به فراخور دریافت خود از این مقوله به آن می پردازد !

گر چه پیش از کانت فیلسوفانی چون لایب نیتس و ولف و شاعران و نظریه پردازانی چون وردزورث و کولریچ و ولتر و دبدرو و کمی پیشتر لسینگ و و گوته در مورد زیبایی و مفهوم آن ـ اثر هنری و انتظارات و چشم انداز های آن نظریه پردازی کرده بودند ، اما با کانت و نقد قوه ی حکم اوست که زیبایی شناسی به دریافت های پس از روشنگری می رسد  .

کانت با پیش کشیدن" انقلاب کپرنیکی" در واقع انقلاب در مفاهیم و برداشت ها را پیش می کشد . او امر زیبا ـ تعریف از آن ـ رابطه ی آن با حس و ادراکات حسی ـ رابطه ی زیبایی با آگاهی و سر انجام امر زیبا را در شناخت شناسی بررسی می کند .

 نقد قوه ی حکم کانت با تأثیر از مفهوم زیبایی شناسی باومگارتن و در رد نظریات او که احساسات و ادراکات حسی ما تمایز میان دریافت زیبایی هنری و زیبایی طبیعی را ممکن می سازد ، بر وجه تخیل ما و سهم آن و" شاید متحد با مفاهمه "  تأکید می ورزد و معتقد است که " حکم ذوقی "  حکمی زیبایی شناختی ست  .  " برای تشخیص این که چیزی زیبا ست یا نه تصور را نه به کمک فاهمه به عین برای شناخت ، بلکه به کمک " قوه ی متخیله"[  شاید متحد با فاهمه]  به ذهن و احساس لذت و اِلم آن نسبت  می دهیم   . بنا بر این حکم ذوقی به هیچ وجه نه یک حکم شناختی و در نتیجه منطقی ، بلکه حکمی زیبا شناختی ست که از آن چنین بر می اید که مبنای ایجابی آن فقط می تواند مبنایی ذهنی باشد !   هر نسبت تصورات حتی هر نسبت ادراکات حسی ممکن است عینی باشد  که در این صورت دال بر عنصر واقعی یک تصور تجربی ست ، مگر نسبت تصورات با احساس لذت و الم که دال بر هیچ چیزی در عین نیست ، بلکه در اثر آن ذهن چگونه گی متأثر شدن اش را از تصور احساس می کند .

این حکم کلی که نخستین حکم ماندگارترین اثر کانت است مبنای تمام استدلالات او در تحلیل امر زیبا ـ امر والا ـ دیالکتیک قوه ی حاکمه ی زیبایی شناختی و روش شناسی قوه ی حاکمه ی زیبا شناختی ست  !

کانت با پیش کشیدن تمام جلوه های ذوق و دریافت های قوه ی تخیل از مسئله ی زیبایی ـ زیبایی را نه امری عینی و نه امری ذهنی که با فاهمه سر و کار داشته باشد می داند ، بلکه آن را گونه یی از خوشایندی  و ذوقی به تعریف در می آورد !

تفاوت نگاه کانت به امر ذوقی شاید در این باشد که برای نخستین بار بر جنبه های روان شناختی و ربط آن با امر زیبا ووالا در تحلیل از  زیبایی یی شناسی تأکید می شود .  اشراف کانت بر نقد دیالکتیکی مقولات و راه بری او به گسترش مفاهیم ، مقوله ی زیبایی شناسی پساکانتی را از انتزاع نظر و انضمامیت دریافت به حوزه ی تعاریف کلی   وحدت جزء و کل  و رابطه ی دیالکتیکی این دو را با هم و نیز رابطه ی زیبایی را با امر آگاهی  به مرحله ی تازه ای می کشاند که با دریافت های هگل از مسئله ی آگاهی  روح و سیر تحول آن با زیبایی شناسی و تاریخ و نیز محدوده ها و فرافکنی ها ی آن در مباحث فلسفی و نظری مؤثر می افتد ! 

  اگر کانت ذوق و تخیل ما و نوعی خوشایندی و لذت را در مورد زیبایی در نظر دارد و تأثیر این دریافت را در اذهان نظریه پردازان پس از خود به یکی از پرنفوذ ترین نگاه ها به امر زیباشناسی  پس از افلاتون و ارسطو تبدیل می کند ، اما با دیوید هیوم است که " تجربه های حسی " و اتتقال این تجربه ها در معنا دهی به زیبایی دریچه ای دیگر بر نظریه ی دریافت از زیبایی شناسی گشوده می شود . او در مقاله اش با عنوان" معیار ذوق  " بر این باور است که" قواعد هنر بر اساس مشاهده ی احساس های مشترک طبع آدمی ایجاد شده اند . اساس آن ها همان اساس همه ی علوم دیگر  ، یعنی تجربه ا ست .  قواعد هنر چیزی جز یک سلسله مشاهدات عمومی نیستند که در باره ی آنچه در همه کشورها و درهمه ی روزگاران خشنود کننده تشخیص داده شده اند ، صورت گرفته اند ! "   بدینسان دیود هیوم امر انتقال حس از طریق تجربه والقاء گری آن را از حسی به حسی ممکن می داند و آن را عمومیت می دهد  ! با این نگاه شاید چنین تصور شود که دریافت ذوقی کانتی که امری مربوط به قوه ی تخیل ما از امر زیبا ست کم رنگ می شود ، اما اگر چه انتقال تجربه وجه بارز نگاه هیوم است ، او نیز این تمایز را در دریافت از زیبایی قائل می شود که می گوید : "  هر چند اصول مربوط به امور ذوقی عمومیت دارند و تقریباٌ نه کلاٌ در همه ی آدمیان یکسان اند ولی شمار اندکی از آن ها از نظر دادن در باره ی هر اثر هنری با قرار دادن احساس خود به عنوان معیار زیبایی ، اهلیت وشایستگی لازم را دارند !  " شناخت شناسی کانتی در باب زیبایی عمده ترین نظریه در باب زیبایی شناسی پس از روشنگری ست .اما با نظریه ی زیبایی شناسی هگل است که ما به نقظه ی اوج و نتیجه ی نهایی کل جریانات زیبایی شناسی اروپایی می رسیم .

 "هگل البته با تفاوت هایی ـ تمام گفته های کانت و شیلر ـ شلینگ و زولگر را اگر بخواهیم خود را به واضع ترین پیشینیان او محدود کنیم ، جمع بندی می کند و آن را در نظامی زیبا شناختی وارد می کند که به نوبه ی خود بخش کوچکی از فلسفه ی همه جانبه ی ذهن وتاریخ و طبیعت است . امروزه دریافته ایم که هگل یکی از مؤثرترین رجال تاریخ بشری است ! "